کد خبر : 1944
تاریخ انتشار : یکشنبه 14 آبان 1402 - 17:34

تولد یک اثر ثبت جهانی نیم قرنی شد

فاطمه علی اصغر

نجات «هفت تپه» با چنگ و دندان

نجات «هفت تپه» با چنگ و دندان

فرادید آنلاین/ «وارد موزه شدم همه جا پر از خون بود. کف، دیوارها و حتی سقف. گیج شده بودم، نمی دانستم چکار باید بکنم؟ این واقعا موزه ای بود که می شناختم؟» اسماعیل یغمایی، باستان شناسی است که دو سال بعد از جنگ ایران و عراق راهی موزه هفت تپه خوزستان می شود و آنچه

فرادید آنلاین/ «وارد موزه شدم همه جا پر از خون بود. کف، دیوارها و حتی سقف. گیج شده بودم، نمی دانستم چکار باید بکنم؟ این واقعا موزه ای بود که می شناختم؟» اسماعیل یغمایی، باستان شناسی است که دو سال بعد از جنگ ایران و عراق راهی موزه هفت تپه خوزستان می شود و آنچه می بیند این است: فاجعه. جنگ جان آدمی سرش نمی شود، چه برسد به هویت تاریخی یک ملت. زمانی که موزه هفت تپه پایگاه نظامی شد، عراق به ایران حمله کرده بود و خوزستان کارزار خون بود و اسلحه.

در این بحران کسانی همچون نگهبانان اساطیری، حافظ هویت ایرانی شدند. آنها جانشان را کف دستشان گذاشتند و بدون هیچ چشم داشتی به نجات تاریخ برخاستند تا تاریخ چندهزارساله مان پایدار بماند و یادمان نرود چه تمدنی پشتوانه سرزمین ایران و مردمانش است. جعفر مهرکیان، باستان شناسی بود که زیر توپ و تفنگ و خمپاره به محوطه های هفت تپه و شوش و چغازنبیل شتافت. او شیردال یا شیرعقاب، موجود اساطیری بی نظیر دنیای باستان با سر، منقار، بال و دم به شکل عقاب و پا، پنجه، چنگال، بدن، یال و گوش های شیر را به هر راهی که می شد، به مکانی امن برد. امسال موزه هفت تپه پنجاه ساله می شود. بال عقاب را میراث دوستان مرمت کرده اند.

درخشش تاریخ در مثلث جادویی

هفت تپه، حاصلخیزترین محوطه دشت خوزستان است؛ جایی، بین رودخانه های دز و کرخه در حدود ۱۷کیلومتری جنوب شرقی شوش و در قلب کشتزارهای نیشکر هفت تپه. روزی که گاوآهن ماشین آلات شخم زنی شرکت کشت و نیشکر هفت تپه به آثار باستانی خورد، پنجاه سال بود که کاوشگران فرانسوی داشتند در شوش حفاری می کردند. پرچم فرانسوی ها قرار بود که آنجا هم برافراشته شود. اما دکتر عزت الله نگهبان، پدر باستان شناسی ایران مانع شد و ایران خود کاوش را به سرپرستی دکتر نگهبان در سال۱۳۴۴ برعهده گرفت. چند سال بعد چهره هفت تپه متحول شده و پرچم ایران بر فرازش به اهتزاز درآمده بود. به کوشش نگهبان هفت تپه تبدیل به دانشگاهی برای کاوش میدانی دانشجویان باستان شناسی ایرانی شده و سیل بازدیدکنندگان داخلی و خارجی به آن روان بود.

نگهبان بر آن شد تا موزه ای را برای نخستین بار در محل سایت باستان شناسی برپا کند و موزه ای مدرن با معماری شاخص سر از خاک برآورد. هفت تپه قطب گردشگری ایران در آن زمان شد. مثلث طلایی شوش، هفت تپه و چغازنبیل تمدنی سه هزارساله را به نمایش گذاشت از نخستین سکونت گاه های بشری. زندگی مردم با راه اندازی این موزه داشت رنگ ورویی دیگر می گرفت. مردم خوزستان چشم انداز روشنی را می دیدند. اسماعیل یغمایی، باستان شناس بنام ایران که آن زمان در هفت تپه کاوش می کرد، می گوید: «در آن زمان آن قدر گردشگر به این موزه می آمد که ما مجبور بودیم در ماه های اسفند و فروردین حفاری را تعطیل کنیم و راهنمای موزه شویم.» جهان مسحور این آثار بود تا این که در فهرست آثار جهانی جای گرفتند. این اما پایانی برای هفت تپه نبود. چندین سال بعد صدای خمپاره گوش اساطیر باستانی ایران را در گورهایشان لرزاند. ایران درگیر جنگی شد که هشت سال به درازا کشید.

نجات شیرعقاب

«تنها سی روز از جنگ ایران و عراق نگذشته بود که ما برای نجات آثار تاریخی به خوزستان رفتیم. تشکیلات ما پس از انقلاب به هم ریخته بود و فقط چندتایی از ما در یاس و ناامیدی در مرکز باستان شناسی ایران دور هم جمع می شدیم. اداره کاملا بلاتکلیف بود و هر روز یک مدیری بر سر کار می آمد و نظری درباره درخت های موزه می داد که مثلا درخت میوه باشد بهتر است یا به جای سبزه یونجه بکاریم. در این احوال بودیم که نخستین ترکش های جنگ تن خوزستان را لرزاند.» جعفر مهرکیان این را به «دنیای اقتصاد» می گوید، باستان شناس شناخته شده ایران که در آن زمان ناجی آثار تاریخی این سرزمین در خوزستان می شود.

او نقب به آن روزها می زند: «تک تیراندازان عراقی اولین جایی که در آبادان زدند، موزه اش بود. مانند بمباران قاهره از سوی اسرائیل. من با احمد امیری و یزدان کوشانفر تصمیم گرفتیم که برای نجات آثار تاریخی به جنوب برویم. جالب بود که در آن زمان ها بغداد موزه خود را تخلیه کرده و به جایی امن برده بود؛ اما در ایران کسی به فکر حفاظت از آثار تاریخی نبود. ما خودمان را جنوب رساندیم و بالاخره یک لندور پیدا کردیم و پول مختصری. عراقی ها جاده اندیمشک و شوش را گرفته بودند و هواپیماهایشان از بالای سر ما رد می شدند. ما از زمین های کشاورزی هر طور شده خودمان را به اهواز رساندیم. به هر کسی می گفتیم برای چه کاری آمدیم فکر می کردند جوک می گوییم. درنهایت یکی به ما گفت یک وانت قراضه در شوش مانده اگر می توانید بردارید برای خودتان.»

آنها ابتدا دنبال یک جای امن می گردند و هیچ جایی را پیدا نمی کنند جز موزه هفت تپه: «خیلی عجیب بود ما خلبان هواپیماهایی را که از بالای سرمان رد می شدند، می دیدیم؛ اما به ما حمله نمی کردند به شوخی به هم می گفتیم که مادر صدام بچه هفت تپه است که اینجا را نمی زند. به هر حال این محوطه تاریخی عجیب امن بود و حتی چندین نفر دیگر هم به آنجا آمده بودند. ما در و پنجرهای موزه را بسته بودیم و شب ها فقط یک لامپ روشن می کردیم.» آنها بالاخره خود را به شوش رساندند و وانت قراضه را با لندرور به هفت تپه آوردند و پس از تعمیر وانت عملیات را آغاز کردند. مهرکیان می گوید: «شاید باورتان نشود اما درهای موزه شوش باز بود و هیچ کس کاری به اشیای آن نداشت.

آنجا فقط یک نگهبان وفادار بود که شوش را تا آخر جنگ ترک نکرد. ما آنجا رفتیم و با بدبختی از آن همه آثار که طی سال های دراز کاوش فرانسوی ها به دست آمده بود، اشیایی را که از همه مهم تر بودند یا به نظرمان قابل حمل می آمدند برمی داشتیم و سوار لندرور و وانت می کردیم زیر ترکش و بمباران عراقی ها با خود به هفت تپه می آوردیم. بدنه لندرور پر از ترکش شده بود. آنهایی را هم که نمی توانستیم جابه جا کنیم رویش را با هر چه به دستمان می آمد، می پوشاندیم. بالاخره آن را از هفت تپه با اجاره یک واگن قطار به تهران فرستادیم. شیردال را که یکی از آثار ارزشمند یافت شده در چغازنبیل بود، از سالن نمایشگاه موزه با هزار و یک بدبختی به یکی از انبارهای شوش بردیم و رویش را پوشاندیم. من یادم می آید، همان موقع بالای بنای شوش داشتم فیلم می گرفتم که نگهبان داد زد حمله کردند، همان موقع پایم سر خورد و افتادم پایین. پشت سرم خمپاره ای خورده بود.» از آن پس شعله های جنگ شعله ور و شعله ورتر شد. در این هشت سال چه بر سر آثار آمد؟

همه جا خون بود

دو سال از تمام شدن جنگ که می گذرد، اسماعیل یغمایی راهی موزه هفت تپه می شود، آنچه می بیند تکان دهنده است: «ساختمان موزه در هشت سال گذشته تبدیل به ستاد جنگ دست اندرکاران آن شده بود و در آنجا اقامت داشتند و نقشه های جنگ را می کشیدند. خود هفت تپه سنگر سربازان و بسیجی ها شده بود و از حالت موزه خارج. بعد از جنگ این موزه تعطیل شده بود و ما بعد از دو سال از سوی باقر آیت الله زاده شیرازی که مسوول اداره شده بود، یک پول ناچیزی به دست آوردیم. مهدی رهبر، رئیس پروژه بود و به شوش رفت، من به هفت تپه و فرخ احمدی به چغازنبیل.» باستان شناسان به مثلث طلایی ایران باستان می رسند و آنچه می بینند، تکان دهنده است: «موزه هفت تپه دیگر موزه نبود. در و دیوار آن پر از خون بود. بوی فرمالین همه فضای موزه را گرفته بود. کارگرها آمدند با ماسک در و دیوارها را شستیم و وایتکس زدیم. یک هفته در موزه را باز گذاشتیم و دم در آن خوابیدیم که دزد نیاید. موزه دیگر موزه شدنی نبود.»

یغمایی در جست وجوی اشیا برمی آید: «اشیا را مثل آشغال ریخته بودند در اتاق و درش را بسته بودند. یک لیست هم آنجا بود. ۱۵۰کتاب باقی مانده بود، بقیه اش کجا بود؟ بعضی از کتاب ها خونی بود. فقط یک کم مرتب کردیم. برای مراقبت از ظروف شکسته هیچ چیز نداشتیم. در تالار بزرگ یک دستشویی بود، هر کاری می کردیم باز نمی شد. یک قفل ساز از شوش آوردیم در را باز کردیم و یک عالم پوتین بیرون ریخت. سه تا گونی پوتین و دمپایی که در پوتین ها گاهی انگشت پای قطع شده ای مانده بود. همه جا پر از باند و شیشه خرده بود. اینجا موزه پوتین های خونین شده بود. آشغال ها را نمی دانستیم چه کنیم.

بالاخره یک وانت اجاره کردیم و بردیم وسط بیابان رویش بنزین ریختیم و آتش زدیم و خاکسترش را چال کردیم.» هفت تپه محوطه ای باقی مانده از دوره عیلامی، این دوره پیش از هخامنشیان است و به حدود سه هزار سال پیش برمی گردد. در این محوطه یک نیایشگاه و آرامگاه دسته جمعی به دست آمده است که خود نشان از جنگی باستانی دارد. در این آرامگاه ۲۳اسکلت وجود داشت که ۱۴عدد آنها به طور منظم و درجوار یکدیگر قرار داشتند و ۹اسکلت دیگر به علت نبود محل کافی به طور نامنظم روی پاهای ردیف اول انباشته شده بودند. نمی دانیم راز این مردگان چیست؟ برخی از باستان شناسان همچون اسماعیل یغمایی می گویند که آنها دختران معبد بودند که قربانی شدند. به نظر می رسد که سرنوشت شهر هفت تپه را نیز، همانند شهر دوراونتاش (چغازنبیل) جنگ مشخص کرده است.

یغمایی با محوطه ای روبه رو است که نمی داند با آن چه کند: «محوطه خراب شده بود. تنها کاری که می توانستیم بکنیم این بود که روی آثار را بپوشانیم. باقر آیت الله زاده شیرازی گفته بود از سیمان استفاده کنیم که دیگر پولی نداریم تا چندبار مرمت کنیم. یک قسمت را کار کردیم، دیدیم فایده ندارد و باز با خشت کار کردیم. کف قربانگاه کنده شده بود و سقف شرایط خوبی نداشت. به شیرازی گفتم که سقف را ایزوگام کنیم، گفت پول نداریم. رفتم به مهدی رهبر که در شوش کار می کرد، گفتم که چسب دارید به ما بدهید. او هم گفت که من هم ندارم.چندتن پوکه ریخته بود توی محوطه.» در همین زمان، دکتر نگهبان که بنیان موزه را گذاشته بود و چشم انداز روشنی برای هفت تپه می دید، برای بازدید به موزه آمد: «ما هفت تپه بودیم که دکتر نگهبان آمد. تا در موزه را باز کرد رفت داخل بهتش زد.

گفت چه بویی می آید؟ گفتیم که اینجا را با وایتکس شستیم و بوی رنگ است. با نگهبان به اتاقی رفتیم که اشیا بود. گفت چرا همه چیز اینجا به هم ریخته است چرا اشیا را مرمت نکردید. گفتیم که چسب و استون برای مرمت آثار نداریم. نگهبان بهت زده به همه ما نگاه می کرد. او اصلا به محوطه نرفت. از دور نگاهی انداخت و با تاسف گفت این محوطه است؟ چرا کتیبه اینجا افتاده؟ قرار بود ۱۰روز بماند، اما دو روز ماند. همه برای بدرقه اش رفتیم اندیمشک خیلی ناراحت بود. اصلا نمی خواست دیگر هفت تپه را ببیند. پیش از رفتن، به من گفت اگر بار گران بودیم رفتیم، اگر نامهربان بودیم رفتیم. چشمانش سرخ بود همچون چشمان من. این آخرین بار بود که نگهبان را دیدم.»

شیرعقاب بال کشید

حالا در پنجاه سالگی موزه هفت تپه هستیم. محوطه ای که در همین روزها در یونسکو در فهرست آثار میراث جهانی قرار گرفته است. موزه ای که پس از جنگ های بسیار سربرآورده اما امروز مورد بی مهری مسوولانی است که حتی با وجود دعوت های مکرر مدیران موزه هفت تپه نیم نگاهی هم به این مجموعه ندارند. مجموعه ای که نگهبانان تاریخ زیر بمب و خمپاره نجاتش دادند. عاطفه رشنویی، مدیر پایگاه میراث جهانی چغازنبیل و هفت تپه به «دنیای اقتصاد» می گوید: «بر اثر برخورد توپ های جنگی عراقی به قلعه فرانسویان، شیردال دوباره آسیب دید و شکسته شد. در اواخر دهه هفتاد خورشیدی با آغاز پروژه حفاظت چغازنبیل، ساختمان موزه هفت تپه به عنوان محل نمایش آثار چغازنبیل انتخاب شد و تعدادی از اشیای کاوش شده از چغازنبیل که در قلعه فرانسویان نگهداری می شد، به موزه هفت تپه انتقال یافت.

سال ها بعد پیکره شکسته شیردال به آزمایشگاه موزه هفت تپه انتقال داده شد تا مرمت های اصولی روی آن انجام شده و در معرض نمایش عموم درآید.» شیردال یا شیرعقاب اساطیری را نگهبانان تاریخ از تخریب نجات دادند و اکنون موزه هفت تپه تمدنی را به نمایش درمی آورد که از میان خاکریزهای سهمگین زمان پرکشیده و فرهنگ و هنر مردمان خاورزمین را به رخ جهانیان می کشد. موزه ای در محوطه ای جادویی که این روزها حال و روز خوشی ندارد و حتی آجرهای چغازنبیل آن را در روز روشن می دزدند./ دنیای اقتصاد

ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 1 در انتظار بررسی : 1 انتشار یافته : ۰
  • نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
  • نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.